Kitap Haber

Kesintisiz mecburi eğitimin, 12 yıla çıkarılmasının tartışıldığı bu günlerde Osmanlı’da ilk eğitimin ele alındığı bu kitap mevzuya kız çocuklarının eğitimi noktasından bakmamıza yardımcı oluyor.

Doğan Cüceloğlu “İnsanı ararken” adlı kitabında, Amerika’nın bazı eyaletlerinde halen devam eden bir uygulamadan bahsediyor.

İlkokula başlama çağına gelen bir çocuğun velisi “ben kendi çocuğuma, kendim eğitim vermek istiyorum, okula göndermek istemiyorum ” deme lüksüne sahip. Böyle bir talep olduğu takdirde, ailenin eğitim verebileceğine kanaat getirilirse izin veriliyor ve çocuk okuldan muaf tutuluyor.

ABD referanslarım arasında olmamasına rağmen, bu uygulama dikkatimi çekmişti. Yıllar önce okuduğum bu satırları hatırlattı.

Osmanlı döneminde ilk eğitimin verildiği yerler “sıbyan mektepleri” 5 ila 10 yaş aralığındaki çocuklara, dini bilgiler, okuma yazma (daha çok okuma) eğitimi verilen, her mahallede bulunan halk arasında “mahalle mektebi” diye anılan camiye bitişik büyük bir oda.

Sıbyan mektebinde eğitim alan çocukların tahsil hayatı, erkek çocuklarında isteğe bağlı olarak medreselerde devam edebiliyordu.

Kız çocukları için ise böyle bir sürecin başlaması ikinci meşrutiyetten sonra açılmaya başlanan okullarda mümkün olduğu kayıtlardan ulaşılan bilgiler arasında.

Yine erkekler için olan mekteplerde okutulan farklı alanlardan bahsediliyor.

*Yönetici kadroları yetiştiren, saray eğitim kurumu olan, Enderun

*Bürokrat yetiştirmek üzere usta çırak münasebeti çerçevesinde bürolarda eğitim veren, Kalem eğitimi.

*Tasavvuf erbabının yetişmesine yönelik dergâh eğitimi ve ilim adamı yetiştiren medrese eğitimidir.

Saraya adam yetiştirmek için özel kurulan Enderun’da erkekler için eğitim verilirken, Harem kısmı da kadınların eğitim gördüğü yerdi.

Harem’de eğitim gören kadınlara Kuran-ı kerim ve Türkçe öğrenmelerinin yanı sıra, her ev hanımına gerekli olan nezaket, adab, görgü kuralları, dikiş nakış gibi ev içinde gerekli olabilecek her türlü iş öğretilirdi.

Mektebe gitme zorunluluğu ise “1838 yılında Meclis-i umur-u nafıa’dan yayımlanan layihada yaşanan problemler ve bunun için yapılması gerekenler üzerinde durulmuş ve mekteplerde hocaların teftiş olunması, herkesin evladını 4-5 yaşında mektebe vermesinin zorunluluğu dile getirilmiştir.”

Kız çocuklarının tahsili için tahsis edilen mekteplerin ikinci Abdülhamid döneminde (1838-1908) tesis edildiğini öğreniyoruz. Zira kızların eğitim almalarının gerekliliği bu dönemde dillendiriliyor.

Şemsettin Sami “Erkeklere verilen eğitim yalnız kendi şahıslarında kalır, ölümleriyle yok olur. Kadınlara verilen eğitim ise çocuklarına ve gelecek nesillere de geçer” diyerek bu tezi savunanlar arasında.

Muhalif olanlar her dönemde mevcut. “Bize kalırsa validelik kadar tabibelik bir kadına şeref ve itibar vermez… Amerika’da mahkeme azası olsun, zabıta memuru olsun ne olursa olsun biz isteriz ki kadın ailenin şerefi, sebeb-i bahtiyarisi, revnakı, müdiri ve müdebbiri olsun. Valide, zevce, hemşire, kerime diye hürmet edelim sevelim.”

Kitap üç kısımdan müteşekkil.

Birinci kısım: Osmanlı Devletinde kadınların eğitim sistemindeki yeri.

İkinci kısım: Osmanlı’nın son dönemlerinde kızların eğitimi ile ilgili düşünceler.

Üçüncü kısım: Kızların eğitim gördüğü mektepler.

Üçüncü kısımda daha çok açılan okulların keyfiyet ve kemiyeti. Müfredat hakkındaki belgelere de yer verilmiş.

Bunların içinde ilkokullarda uygulanacak cezalardan örnekler verilmiş. İsimleri yabancı geliyor ilk etapta, içerikleri ise pek değişikliğe uğramamış günümüzde halen mevcut.

“Cismani cezaların (şiddet cezaları) kesinlikle yasak olduğu sistemde ceza kademeleri şunlardı:
* İzzet-i nefsi ikaz
* Münferiden ihtar ve tembih
* Teneffüs esnasında kısmen tevkif
* Oyundan men
* Geçici tard
* Kesin tard”

Kitabın üçüncü kısmı, Osmanlı Devletinin son dönemleri ve Cumhuriyetin ilk döneminde açılan okulları kronolojik olarak bilgimize sunmuş. İlgilenen arkadaşları kitaba yönlendirerek bitirelim.

Harem’den Mektebe
Songül Keçeci Kurt
Yitik hazine Yayınları