Kitap Haber

"Gerçek" değişir çünkü toplum değişir. Herhangi bir zamanda, hiçbir zamanda, hiçbir şey art arda değildir. Her şey, hatta geçmiş olan bile "şimdi"nin olgusudur. Ve şimdiki zamanda her birimiz ister istemez kendi arka planımızın, aldığımız eğitimin, kişiliğimiz ve sosyal rolümüzün ve içinde hareket ettiğimiz sosyal baskı unsurlarının ürünüyüz."*

Gerçeğin izafiyeti üzerine bir girişle başlayan bu paragraf değişimin zamana ve topluma göre farklılık gösterdiğinin de anlamını da içerir. Geçmiş denen olgu zamana bağlı ölçülebilen ama saklanamayan bir olgudur. Birey bu zaman dilimi içinde şimdiden sorumludur. Dün dünde kaldı, geçmiş geçmişte bu gün daha geçmedi mantığına uygun hareken eden bireyler bir ürün olarak, sosyal rollerine uygun hareket ederek normal bir birey olarak yaşamlarına devam etmektedir.

Sosyal rol belirli statü ya da toplumsak konumlara atfedilen toplumsal beklentileri ortaya koyar. Yani ekmek fırınında çalışıyorsanız ekmek yapmanız beklenmektedir. Toplumun sizden beklediği bu rol itibariyle görevinizi yerinize getirmenizdir.

Bireysel açıdan sosyal rolün tanımı olarak ele alacağımız "herkes işini yaparsa bir sorun olmaz" mantığı ulus arası ve uluslar arası bağlamda da bir anlam ifade eder. Sosyal rol sadece bireyden beklenilen bir eylem biçimi değil, ülkelerin ve milletlerin de dünya içerisinde bir rolleri vardır.

Wallerstein'in temel tezini odakladığı nokta işte burasıdır. Herkesin dünya içerisinde bir görevi, bir rolü, bir statüsü vardır. Örneğin Amerika dünyanın süper gücünü elde etmeyi silah sanayisiyle elde etti bu yüzden de dünyanın silah ihtiyacını karşılayan bir çiftçi niteliğindedir. Finlandiya dünyanın hizmetçi ihtiyacını karşılayan ülkedir. Doğu ve Asya ülkeleri dünyanın tahıl ambarlarıdır.

Belirtilen hususlar konusunda tezini geliştiren Wallerstein Modern Dünya Sistemi isimli tezini Afrika üzerinden şekillendirerek ele alır. Kaynak eser niteliğinde olan çalışmasının 1. Cildinin giriş bölümünde eserinin içlemini ve kaplamını geniş bir şekilde sunmuştur. 4 ciltlik olan bu çalışmasını...

1. Cilt: Avrupa ölçekli bir dünya-sistemi olan, dünya-sisteminin kökenleri ve barındırdığı şartları konu alıyor. Bu dönem aşağı yukarı 1450-1640 arasına tekabül etmektedir.

2. Cilt: Bu sistemin iç entegrasyonu gerçekleştirmesi ve güçlenmesini inceliyor. Söz konusu gelişmeler kabaca 1640-1815 arasını kapsıyor

3. Cilt: Bu dünya ekonomisinin global bir girişime dönüşümü üzerine. Bu dönüşümü mümkün kılan, modern sanayileşmenin teknolojik dönüşümüydü. Bu yayılma o kadar ani ve büyüktü ki sistemi esasen yeniden inşa etmek gerekti. Burada zaman aralığı aşağı yukarı 1815-1917 arasını kapsamaktadır.

4. Cilt: Bu kapitalist dünya ekonomisinin entegrasyonu ve güçlenmesini 1917'den alarak günümüze kadar inceleyecek. Bu ciltte ayrıca entegrasyonun tahrik ettiği bir takım spesifik "devrimi" gerginlikleri de konu alacak.

Dünyanın her köşesine uzanan kapitalizmi anlayabilmek için merkez metropol ülkeleriyle sömürülen ülkelere bakmak gerekir. Kapitalizm farklılaşmayı değil aynılaşmayı getirir. Yani dünya genelde marka tutkunluğu ve tüketim çılgınlığı ile insanlara aşılanan meta kavramı tüm insanları aynı nesneye yönlendirmektedir. Wallerstein tezini ortaya koyarken farklılıkları bir bütün olarak bertaraf edilebilecek tortular ve düzensizlikler olarak görmez. Dünya Sistemi teorisi, dünyanın ayrı kutuplara bölündüğünü savunur. Bu kutuplar merkez metropol ülkeleri ve sömürülen ülkeler olarak adlandırılabilir. Güç tasarrufu kimdeyse diğer kutup ona göre şekillenir ve ona göre hareket eder.

Wallerstein teorisini kaleme alırken açık uçlu bir şekilde sürekli yenilemiştir. Bunun sebebi dünyanın gün geçtikçe bir oluşum ve gelişimden geçmesidir. Doğal kaynaklar, toprak, emek ve insan ilişkileri basamak basamak kendi özünden ayrılır ve git gide kendi özüne yabancılaşır.

* modern dünya sistemi – Immanual Wallerstein – yarın yayınları (çeviri: latif boyacı)
** sosyoloji sözlüğü – Gordon Marshall
*** Sosyoloji – Anthony Giddens

on5yirmi5.com