Şiirinin Öznesi Bir Şair: Üzeyir Sali

Şiirinin Öznesi Bir Şair: Üzeyir Sali

Şiirinin Öznesi Bir Şair: Üzeyir Sali

14.10.2020 - Ethem Erdoğan
Şiirinin Öznesi Bir Şair: Üzeyir Sali

Şiirde yanma-yakılma varsa; yakan da yanan da vardır. Hatta şiirin hayattan fazla ölüme yatkın olduğu malumdur. Bu dizgeyi bozacak olan da şu olabilir: Yazandan çok yazdırana… Bu cümle tamamlanmaya ihtiyaç duymaz. En temeldeki mesele de şudur ki; öznesi kendi olmak şiiriyetin kara yazgısıdır ve şiir şairi ifşa etmektedir. (Şimşek, 2018)

Biz üstadın çağrısıyla -Gelin gülle başlayalım atalara uyarak- yazıya gül motifi yerine şiir koyarak başlamış olalım. Bu girizgâh bizi Üzeyir Sali’ nin, 45 yıllık bir şiir serüveninin tek çıktısı olmak üzere Çıra Yayınlarından Kasım 2019’da çıkan Yakılmış Şiirler kitabına götürsün.

Yakılmış Şiirler, şiir dosyasının reddi üzerine şair tarafından imhası (Turan, 2009) şeklinde bir izaha sahip aslında. Bu açıklama efsane gibi yayılmış. Kitap isminin diğer ve en önemli çağrışımı da ‘şiir yakmak’ oldu zihnimde. Tıpkı türkü yakmak gibi. Kitaba girmeye çalışırken de bunu gördüm. Şair bildiğimiz şiir yakmış. Bunu eserde en çok kullanılan –neredeyse her şiirde- ‘saç’, ‘saçlar’ imgesi üzerinden okumaya çalışalım. Fakat önce şiirde saç kavramı, imgesi, mazmunu üzerine eğilmek şart.

Öncelikle edebiyat tedris eden herkesin ortak bilgileri: Saç gece. Sevgilinin yüzü ay. Saç sevgilinin yüzünü örtünce tutulma. Saçın bir özelliği uzunluk. Uzun oluşu sebebiyle bir ip.. İp, bağdır. Saç örgüsü zincir. Delileri zincire vurup suyla tedavi etmek de yaygın. Saçın ucunda asılı olan gönül de cabası. Saç sevgilinin yüzünü koruyan bir ejderha. Sevgilinin saç uçları ejderhanın kafasına benziyor. (Onay, 1996)

Saç imgesi ile örülü pek çok esere rastlamak mümkün. İlgilisi için bazılarını aktaralım. Saçlarının Ucunda İstanbul, Şiir, Halil Güney, Hece-2004; Saçların Mersin Kokuyor, Şiir, Ahmet Kadayıfçı, Mühür-2018; Saçlarının Kardeş Kokusu, Deneme, Cezmi Ersöz, Tekin-2006; Saçları Deli Çoruh, Hikaye, Kevser Ruhi, Gürer-2009; Saç, Roman, Nur Özalp, Nezih-Er-2014 ve tabi ki Emine Gürsoy Naskali’nin Saç Kitabı…

Saç sevgilinin süsü. Güzelliği tamamlayan unsur. Modern şiirde olduğu gibi, Klasik Türk Şiirinde sevgili için olmazsa olmaz unsurların başında gelmektedir. (Şahin, 2011)

Tanıtım bülteninde şu ifadeler daha çok şaire bir portre denemesi mahiyetinde: "Suskun bir yolcu" Üzeyir Sali. Gittiği ise "suskun bir yolculuk." Kırılgan, sakin ve hüzünlü... Onun hüznü dünyaya yerleşememekten geliyor aslında. Ankara'ya, İstanbul'a... Belki de kendi iç evrenine... Şiirler yazdı, Aylık Dergi'de, Mavera'da, Yönelişler'de, Kayıtlar'da yayımladı. Ama gün geldi bütün şiirlerini yaktı! İşte bu kitap "Yakılmış Şiirler"i yeniden gün yüzüne çıkarıyor! Güz gibi usul ve kırılgan dizelerle buluşturuyor bizi: Dahası peşinden sürüklediği imge kuşlarıyla... Üzeyir Sali'nin görkemli şiirleriyle buluşmak için kapağı çevirmek yeterli.” (Sali, 2019)

Biz kitap odaklı yaklaşacağız konuya. Kapak güzel. Meseleye müteallik. Mizanpaj iyi. Okuru rahatsız edecek bir şey yok. Üç bölümden müteşekkil. Kitaptaki çoğu şiirin altında tarih var. 1981-1992 arasında yazılan şiirlerden oluşuyor gibi. Ancak tarihsiz şiirler de var. Dolayısıyla şairin şiir yolculuğuna dair harita bu anlamda net değil. Kitaptaki ilk şiiri, tamamına teşmil ederek ve tüm şiirlerin aynı güç, etki ve kıvamda olduğu teminatını vererek örnek olmak üzere alıntılayalım: “akşam olmadan yine getirdiler ağrılarını / şarkılarla ve kötü örülmüş saçları ile getirdiler / düğmelerim çözüktü / karşılayamazdım / ıslak gemici kaputlarına nasıl sarınılır bilmezdim / üzgün sesler nasıl çıkarılır / akşam olmadan ölünecek evler nasıl aranır, bilmezdim / gelirde ağrılar / kendimi sökülmüş çocuk kadar acılı, eteklerinde / dökülmüş bulurdum / ağlamak gibi çapraşık bir soru sormazdım / nisan-1983” (Sali, 2019) Bu ilk şiirde söz dizimi; ilk mısrada söyleneni ikinci mısrada tarif etme, Sezai Karakoç etkisi uyandırdı bende. (Saçlarını kimler için bölük bölük yapmışsın / Saçlarını ruhumun evliyalarınca örülen../.. Merhametin ta kendisiydi gözlerin / Merhamet saçlarını ıslatan sessiz bir yağmurdu) (Karakoç, 1954)

Diğer şiirleriyle beraber değerlendirme yapmak gerekirse 2. Yeni şiirinin söz ve anlam düzenine uygun. Kısaca 2. Yeni şiirinin söz ve anlam düzenine bakalım; Bilinçaltına yönelme, günlük konuşma dilinin zorlanması, aklın işleyişi dışına çıkma, gerçeküstücülük, sözcüklerin çağrışımlarla derinleşen ve çoğalan anlam değeri, aklın sürat edeceği anlama değil imgeye kapıların açık oluşu. Bu durum bizi, Tanzimat dönemi ve ilk yeniliklerden itibaren sürekli, toplumun yaşama biçimini yönetme, yeniden dizayn etme ve geleneksel edebi anlayıştan kurtulma çalışması gibi mühendislikler ve hedeflere götürüyor. (Kara, 2013) Şairin buradaki durumuna uygun veriler olarak ilk şiirin son mısraını -ağlamak gibi çapraşık bir soru sormazdım- ve “Hadi G” şiirinden iki mısra dikkatinize sunuyorum: “g.orda savaşın saçları için ölür askerler../.. savaşın görünmeyen saçlarını taramaya g

Şahsen uzun sayılabilecek bir zamandır, şiirde tahkiye sorunundan dem vurup, mısra-ses-imge üzerine söz söyleme gayretim, böyle şiirlerle karşılaşmadığım içindi. Sürekli, şiirde tahkiye sınırı üzerine söz ularken bu şiirlerde bu sınırı gördüm. Üzeyir Sali, şiirinin tahkiye rengine boyanmasına, imgelemin arka fona çekilmesine izin vermiyor. Önde imgeler ve çağrıştırdıkları anlamsal düzlem var. Çünkü şiir sağlam temeller üzerinden kurmuş.

İzleğini kavramak için eldeki metinlerin yeterli olduğuna hiç inanmadım, şairin yaşantısına bakmak gerek. Ancak onu nasıl kurduğunu bilemiyoruz. O kendine kapanan, az görünen bir şair. Uzun süreli suskuları var. (Turan, 2009). Bu kitap çıkana dek bu şiiriyeti görmediğimi, şiir dünyasının da bu şiiriyete uzak kaldığını söyleyebilirim sanırım.

Üzeyir Sali, şiirde buluşu bol ve rahat olan bir şair. İğreti durmuyor. İmgeler hemen her şairin kullandığı kelimelerden, farkı ise kullanım şekli. Kendine özgü dil tasarrufları da var. Usta şairlere verilen bir imtiyaz gibi. Alışılmamış bağdaştırmalar çok normal ve alışılmış gibi ferah duruyor şiirinde. Buluşlar, imgeler, dil tasarrufları, bağdaştırmalar ortak bir huzursuzluk ve mutsuzluk ekseninde bağlanıyor birbirine.

Kitabın ilk bölümü ŞE ŞARKILARI saçla örülmüş adeta: “hadi g. saçlarını son bir üzünçle bağla”, “g.orda savaşın saçları için ölür askerler../.. savaşın görünmeyen saçlarını taramaya g” (HADİ G) “saçlarından dökülen yine kederler” (BİRGÜZ RESMİ) “çünkü boyasam da eski rüzgarı yok saçlarımın” (ODANDA MUTSUZ) “saçlarına bile dokunurdum, inan dokunurdum korkmasam” UMUTSUZ ŞARKILAR 1) “hücre elemanı kadar tedirgin, saçların kadar ıslak” (KİRLİ ŞARKI) “ayrılık gibi, iki yanına saçların düşer”, “yaşanmaz, kırılan saçların beni kırmazsa”, “bana saçları kara olan çocukluğunu tut / ben de sana, saçları kara olan çocukluğumu (İÇLİ PLAKLAR) “geldim hayat, işte senin cehennem saçlı çocuğun geldi../..varsın saçıma ve bileğime çizilmiş olsun acı”, “bilmezdim bir kadın benim saçlarıma niye ağlar” (ÇÜNKÜ HAYAT)

Üzeyir Sali’nin diğer imgeleri, kuşlar, ölüm, susku, zehir, hüzün, yalnızlık, rüzgâr, ağrı vb. Ona özgü kullanımlar; Şe şarkıları, hü toprakları, küsülü bir şarkı… Buluşlarına örnekler; “bıçaklar kullanmıyorum bir insanı severken”, “kara Ankara rengi”, “ıslak gemici kaputlarına sarınmak”, “geyik gözlü arkadaş”, “sulandırılmış acı akmak”, “kundakçı yüz”, “bağıracak kadar sevmemek”, “küsülü bir şarkı”, vb.

Hâsılı Üzeyir Sali şiiri bir çığlık. Öyle ki 40 yıllık yoldan duyulur. 40 yılın sonunda duyanlara, şiirimiz ve edebiyatımız adına teşekkürler.

Kaynakça

Kara, Ö. T. (2013, eylül). turkoloji.cu.edu.tr. turkoloji.cu.edu.tr: http://turkoloji.cu.edu.tr/pdf/omer_tugrul_kara_ikinci_yeniciler.pdf adresinden alındı

Karakoç, S. (1954). köşe. istanbul: diriliş.

Onay, A. T. (1996). Edebiyatımzıda Mazmunlar. Ankara: MEB.

Sali, Ü. (2019). Yakılmış Şiirler. İstanbul: Çıra Yayınları.

Şahin, K. Ş. (2011, yaz). http://www.acarindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423934102.pdf. temmuz 13, 2020 tarihinde acarindex.com: http://www.acarindex.com/dosyalar/makale/acarindex-1423934102.pdf adresinden alındı

Şimşek, T. (2018). https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/613976. dergipark.org.tr: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/613976 adresinden alındı

Turan, A. (2009, Ekim Cumartesi). https://www.dunyabizim.com/portre/uzeyir-sali-siir-dosyasini-yakmisti-h2023.html. Temmuz Pazartesi, 2020 tarihinde dunyabizim.com: https://www.dunyabizim.com/portre/uzeyir-sali-siir-dosyasini-yakmisti-h2023.html adresinden alındı

Not: Bu yazı daha önce Yediiklim Dergisi'nin 366. sayısında yayınlanmıştır.

Ethem Erdoğan - 14.10.2020

,

1248

Ethem Erdoğan Hakkında

Ethem Erdoğan

Kütahya doğumlu. 1995 yılında Alkım edebiyat dergisini bir grup arkadaşıyla beraber çıkardı. Yazı ve şiirlerini Alkım, Kırağı, İpek Dili, Edebiyat Ortamı, Hece ve Yediiklim edebiyat dergilerinde yayınladı.

Sosyal Medya'da Bizi Takip Edin